توضیح اینکه این مقالات از تارنمای شطرنج حرفه ای ایران اقتباس شده
حفظ و نگهداشتن توجه به معني هشياري و گوش بزنگي يكنواخت در طول مدت مسابقه و جلوگيري
از افت كيفيت آن است كه البته اين كار در مقام حرف آسان ودر عمل مشكل است چرا كه
معمولا توجه به شكل طبيعي تمايل به كم و زياد شدن دارد . بابي فيشر قهرمان اسبق
شطرنج جهان مي گويد" شطرنج به تمركز كامل احتياج دارد. در حين بازي سعي ميكنم
از تمام ذهنم براي تمركز استفاده كنم ولي اكثر بازيكنان فقط از قسمتي از ذهنشان
در جريان بازي استفاده مي كنند و بقيه ذهنشان جايي ديگر در حال گردش است
ويليام جيمز روانشناس مشهور آمريكايي در اواخر قرن 19 اشاره كرد كه هر كار ساده يا پيچيده نيازمند تمركز است. براي موفقيت در كارهاي روزانه خودمان بايد از جزئيات زيادي چشم پوشي كنيم به سرو صداي محيط اعتناء نكنيم و خودمان را به مقدار محدودي از اطلاعات اختصاص دهيم. در مورد شطرنج نيز معمولاً روي موارد جداگانه تمركز مي كنيم مثل واريانتي معين يا حركت يك سوار و يا منطقه اي خاص روي صفحه. البته بعضي اوقات مانور و يا تركيبي خاص نيازمند توجه ما در چندين منطقه و يا هماهنگي كل سپاه شطرنجي است كه براي انجام آن بايد توجه خود را بسط داده واقعيات زيادي را موشكافي كنيم و در عين حال همچنان روي اهداف مهم طرح خود متمركز باشيم. در اين جا به بازي لونفيش و تارتاكور كه در سال 1911 در كارلسباد انجام شده ميپردازيم:
1. e4 e5 2. Cf3 Cc6 3. Fb5 Cge7 4. Cc3 g6 5. d4 Fg7 6. Fg5! F6 7. Fe3 a6 8. Fa4 b5 9. Fb3 d6 10. Cd5! Ca5 (دياگرام
اكنون سفيد از بازي بي دقت سياه در گشايش استفاده كرده و با عمليات تركيبي در تمام جبهه ها به پيش ميرود 11.de5!يك ضربه در مركز 11…C.d5? 12. D.d5 يا 11…C.b3? 12. e.f6 بي فايده است و 11…f.e5 12. F.g5 نا اميد كننده.11…d.e5 12.Fh6! اكنون به سمت راست صفحه! 12…Rf8 يكبار ديگر حركات جانشين خوبي وجود ندارد 12…F.h6? 13.C.f6 با مات و 12…C.b3? 13.F.g7 و 12…C.d5 13.D.d5 و حالا تغيير جهت حمله به سمت چپ ! 13.Cb6!! ماتريال ميگيرد و بازي بعد از 13…D.d1 14.T.d1 با تهديد مات 15.Td8 تمام است وي در بازي اصلي سفيد حركت ضعيف
*******
تمركز در شطرنج 2
يك اشتباه آشناي تمركز؛ خيره شدن به فاصله اي دور است كه باعث میشود چيزي كه درست در جلوي چشم ما قرار دارد را نبينيم و دچارخطا شویم
دياگرام (Sharafuddin - Hanken. Las Vegas 1998 نوبت سياه )
سياه سه پياده بيشتر دارد و بوضوح برنده است . بازيكن سياه در تفسير بازي ميگويد كه در اين لحظه قصد داشته با حركت 27…Df5 وزيرها را تعويض كند ولي توجهش به سمت حركت 27…Dc3 با حمله به دو سوار بي دفاع منحرف ميشود كه ناگهان جواب خطرناك 28.C.g6 h.g6 29. Dh4 Rg7
30. Te7 كه مات را بهمراه دارد ميبيند. " در اسودگي خيال به علت دوري ازاين دام بودم كه فكر تعويض وزيرها از يادم رفت!...در حركت بعدي هنوز در اين فكر بودم كه چقدر به افتادن در دام بالا نزديك شده بودم و همين باعث شد كه تهديد جديد حريفم را نبينم ". و اينك ادامه بازي : 27…c4?! 28. Fc2 Cd5??
29. C.g6 h.g6 30. T.f6 T.f6 31. F.g6 و سفيد برد.
انديشيدن به اتفاقات گذشته ميتواند باعث اخلال در تمركزمان شود. شايد يكي از مشكلترين كارهايي كه بايد انجام دهيم جدا كردن خودمان از دست حوادث اخير است مثل انتخاب گشايشي نامعقول يا حركات اشتباه قبلي بخصوص آخرين حركت اشتباه ما در حالتيكه حريف اجازه برگشت ما به بازي را داده بود.
اكنون به مثالي در اين مورد مي پردازيم و اينكه چطور بازيكني نمي تواند به خود بقبولاند كه گذشته ها گذشته !
Vitman – Zavin League game, 1995نوبت سياه
دياگرام
18…Tac8? يك حركت به ظاهر منطقي ولي در واقع اشتباه به دليل از دست دادن يك قرصت طلايي : 18… T.d5! 19. C.d5 D.f2! 20. R.f2 Ce4
21. Rf3 Cg5 با مات . سياه بعد از انجام
حركتش بسرعت در ياقت كه چه فرصتي را از دست داده پس بي صبرانه منتظر پاسخ سقيد
ماند . بازيكن سفيد در ياد داشت خود در باره بازي ميگويد كه تركيب بالا را نديده
و نيم ساعت براي انتخاب بين 19.Tac1?? و 19.Ted1 فكر كرده و شانسي حركت دوم را
انتخاب ميكند كه تصادفي از قرباني وزير جلوگيري كرده و از خطر ذكر شده دور ميشود.
19.Ted1 Ce6 20. De4 Cd4 21. Td2 Tc7 22. Tad1 وضع سياه خوب است ولي باحتمال زياد
فكرش روي حركت هجدهم خود دور ميزند. 22… Tdd7?? 23. F.d4 و سياه تسليم مي شود.
******
تمركز در شطرنج 3
بازيكناني كه از مهارتهاي تمركزي پيشرفته برخوردارند جلوي افكار بي فايده خود را
درباره احتمالات و امكاناتي كه در حركات قبلي بازي وجود داشته مي گيرند و افسوس
گذشته را نمي خورند و همچنين از خيال پردازي دربارۀ احساس شيريني كه در آينده خواهند
داشت خودداري كرده و از مسير اصلي بازي منحرف نمي شوند.درعوض فقط و فقط روي زمان
حال تمركز مي كنند
!اشتباه ديگر مربوط به تمركز ،گاهي فلج ناشي از آناليز ناميده مي شود
(paraliysis by analysis)
بشكل متناقض، تفكر خيلي عميق ، تأمل طولاني درنظر گرفتن واريانتهاي پيچيده و وقت گير ، مي تواند نتايج بدي را بهمراه داشته باشد.
در اين باره مي توانيم به توضيح تايمانوف در بارۀ يكي از بازيهاي حساس خود در مقابل بابي فيشر اشاره كنيم : پوزيسيون را بسيار اطمينان بخش ارزيابي كردم از كشف گشايشي خودم كه موفقيت آميز بود خوشحال بودم ...
محاسبه واقعي و جدي واريانتها راشروع كردم ... هيچ ادامه مطمئني را نتوانستم پيدا كنم ...
دوباره چندين واريانت مختلف را مرور كردم البته بدون نتيجه مشخص ... حدود 72 دقيقه روي پوريسيون تعمق كردم و از لحاظ رواني كاملا تحليل رفتم . !انرژي ام بسيار كم شد و در حالتي بي تفاوت و دلمرده اولين حركتي كه به ذهنم خطور كرد را انجام دادم كه البته حركتي بازنده بود
تمركز يك پروسه است كه براي بوجود آمدن به گذشت زمان نياز دارد. در مرحله آغاز بازي كه بازيكنان بيشتر از دانش تئوريكي و ملاحظات كلي خود استفاده مي كنند هنوز كاملا در گير نبرد واقعي نشده اند . تمركز ضعيف در مرحله شروع بازي مي تواند باعث شود كه خيلي زود نتيجه بازي در همان حركات اوليه مشخص شود.
Winterton - raijlich
North bay, Canada 1997
) حمله ترومپوفسكي)
1. d4 cf6 2.Fg5 Ce4 3.Fh4 C5 4.Dd3?
بازيكن سفيد انتظار هيچ اتفاق بدي را در اين مرحلۀ خيلي زود از شروع بازي نداشت ولي در واقع حركت چهارم نوعي خودكشي بدليل عدم محاسبات جدي بود.
4…Db6! 5. b3 Dh6!
6. Cf3 (6.Dxe4? Dc1 #)
6…Dc1 7.Dd1 Db2 8.Cbd2 Cxd2
9. Cxd2 Dxd4
حركات مداوم وزير سياه خرابي بزرگي را در اردوگاه سفيد ايجاد كرد و سياه برد.
********
تمركز در شطرنج 4
تغييراتي كه روي تمركز تاثير گذار هستند
تحقيقات انجام شده در روانشناسي ورزشي ثابت كرده كه تمركز به چندين فاكتور وابسته است.
يكي سن است . سطح ميانگين تمركز براي بچه هاي كوچك و افراد بالاي 50 سال پايين تر است .
فاكتور ديگر تجربه مربوط به كار خاص است كه همان سالهايي است كه فرد در فعاليتهايي مشابه درگير شده.
خستگي بوضوح در يك ارتباط خطي بر روي تمركز تاثير گذار است.
سطح اظطراب همچنين روي ميزان تمركز تاثير گزار است و هر چه اضطراب بيشتر باشد توجه ضعيف تر شده و علائم كمتري از محيط جذب و پروسه مي شود.
و نهايتأ حواس پرتي ناشي از اطلاعات نامربوط دروني و يا بيروني كه مي تواند باعث كاهش سطح تمركز شود.
تحقيق انجام شده بوسيله (1982 چیکسزنت میائی) نتايج جالبي بهمراه داشت. با آناليز كردن پرسشنامه هاي داده شده به شطرنجبازان ؛ وي دريافت كه تمركز در مورد اكثربازيكنان بصورت طبيعي و بي تلاش ايجاد مي شود . همانطور كه يك پاسخ دهندگان اينگونه نوشت : تمركز مثل تنفس است شما !هرگز به آن فكر نمي كنيد. اگر سقف سقوط كند و به شما آسيبي نزند ، مي توانيد همچنان به بازي خود مشغول باشيد و از اين سقوط بي خبر
پاسخ دهندگان به اين پرسشنامه ها اكثرا سرو صداي زياد محيط را بعنوان عامل كاهش دهنده تمركز عنوان كردند . همچنين گرسنگي ، سردرد و يا افزايش فشار خون در ميان جوابها ذكر شد.
و به اين سئوال كه آيا در جريان يك بازي
خوب به چيزهاي ديگري نيز فكر مي كنند؟ 74% جواب منفي دادندكه بنظر ما درصد بالايي
است . رقابت با يك حريف ضعيف نيز به عنوان يك عامل كاهش دهنده تمركز در ميان جوابها
ذكر شد.
*******
تمركز در شطرنج 5
متدهاي تمركز
كتابهاي خود آموز راههايي براي افزايش سطح تمركز شطرنجبازان ارائه مي دهند . بنا به تجربه شخصي خودم هر كس بايد با آزمايش و خطا تكنيكي مناسب براي خود انتخاب كند.
يك داستان قديمي متد روسي نگاه كردن به دريا را توصيف مي كند كه در اين متد مي توان با نگاه كردن به امواج دريا به آرامش خوبي قبل از هر بازي دست يافت . تمركز روي يك محرك براي يك دوره پايدار زماني در واقع نوعي مديتيشن محسوب مي شود .
بعضي از نوابغ جوان روسي عادت دارند در زمان مربوط به حركت خودشان به جاي نگاه كردن به صفحه شطرنج به سقف خيره شوند ! بازيكنان زيادي از اين روش تقليد كرده اند ولي متا سفانه اين روش يكطرفه عمل مي كند ! به اين معني كه : نوابغ جوان روسي ممكن است به سقف خيره شوند ولي خيره !شدن به سقف كسي را به يك نابغه جوان روسي تبديل نمي كند
يك تكنيك معروف براي تقويت تمركز روش كوتوف است كه آناليز پوزيسيونهاي پيچيده درزمان معين بدون حركت دادن مهره ها را مثل زمان مسابقه واقعي توصيه مي كند .
ايده هاي ديگري براي افزايش سطح تمركز بر اساس روشهاي مصنوعي ضد عوامل مزاحم تمركز وجود دارند مثل حلقه كردن دستها دور صورت براي باريك كردن ميدان ديد و استفاده از گوش گيرهاي كوچك براي كم كردن صداهاي مزاحم .
روش مفيد ديگر حاضر شدن سر ميز مسابقه مدتي قبل از شروع آن است به منظور ساختن پروسه تمركز قبل از شروع بازي .
تعداد زيادي از شطرنجبازان متد تغيير نوع
تمركز را از حالت عميق و طولاني در زمان مربوط به حركت خودشان به حالت سريع و سطحي
و با ملاحظات كلي در زمان حركت حريف تمرين ميكنند .
البته بازيكناني نيز هستند كه در زمان حركت حريف راحت تر و موثرتر مي توانند تمركز
كنند .
:روانشناسي ورزش راههاي زير را براي افزايش سطح تمركز توصيه ميكند
1. تمرين در كنار عوامل مزاحم مثل گرما و
رطوبت ويا كسي كه سر ميز غذا ميخورد و موزيك گوش خراش و مانند آن. بعنوان مثال
بوتوينيك در اين !مورد از حريفهايي براي تمرين استفاده ميكرد كه روي ميز سيگار
ميكشيدند
2. استفاده از محركهاي صوتي و فيزيكي در زماني كه به تمركز قوي نياز داريم مثل
دستورات شرطي كننده اي كه به خودمان مي دهيم : آرام باش . دقت !كن . و يا نيشگون
گرفتن خود
3. تكرار اعمال دوره اي ثابت مثل بلند شدن از ميز و كشيدن عضلات . پرسيدن سوالات
معين از خود درهر حركت . كنترل وضعيت ساعت هر 5 حركت يكبار و مانند آن
*******
تمركز در شطرنج 6
آمادگي ذهني
:نكات مفيدي كه هر ورزشكار فعال بهتر است مد نظر قرار دهد از اين قرار است:
برگزيدن يك راه متعادل براي زندگي شخصي
داشتن وزن طبيعي، تغذيه سالم و عادت به خواب منظم
تمرين منظم
فعاليت هاي فيزيكي مناسب و مداوم
در ارتباط با نكات ذكر شده، دكتر ايوه درباره آماده سازي خود براي مسابقه قهرماني با آلخين چنين نوشت : يك شطرنج باز بايد ذهني شفاف و اعصابي آهني داشته باشد در غير اينصورت هر پوزيسيوني را از دست مي دهد حتي پوزيسيونهاي خوب و عالي را، بنابراين تمرينهاي فيزيكي يك عنصر ضروري در آماده سازي خودم بود. بوكس و شنا را ياد گرفتم و اغلب به تمرينهاي ژيمناستك و بازي تنيس پرداختم.
علاوه بر نصايح استاندارد ذكر شده يك شطرنج باز مي تواند از لحاظ ذهني ورواني خود را براي كارهاي در پيش رو بيشتر آماده كند ايجاد امادگي ذهني :و رواني با هدف كمك به خود مي تواند در اين موارد باشد.
طرح ريزي اعمال در پيش رو و نزديك
احساس امادگي بهتر
غلبه كردن بر حالتهاي استرس و اضطراب قبل از بازي و يا در جريان ان
تمركز پايدار
پروسه كردن اطلاعات در حالتي موثر
مديريت براي پروسه تصميم گيري بهتر
عكس العمل بهتر در مقابل مسائل
ياداوري بهتر خواسته ها و اهداف شخصي
:امادگي ذهني در شطرنج به معني جهت دادن و هوشيار كردن به سوي رقابت در پيش رو مي باشد.در اين ارتباط مي توان از سئوالات مفيدي استفاده كرد :حريف من كيست ؟درباره وي چه مي دانم؟ انتطار چه نوع نبردي را دارم؟ عملكرد حريفم در اين تورنمنت تا كنون چگونه بوده؟
امادگي ذهني در واقع انتخاب يك استراتژي قبل از شروع رقابت است. به سئوالاتي مثل : چه سيستم گشايشي را بايد بكار ببرم ؟ ايا بايد براي برد بازي كنم؟ در مقابل پيشنهاد زود هنگام حريف چه خواهم كرد ؟ بايد جوابي مشخص قبل از شروع رقابت بدهيم . تحقيقات نشان مي دهد كه توجه كردن به نتيجه بازي مي تواند باعث كاهش ميزان عملكرد مطلوب شود بنابراين در آماده سازي براي يك بازي افكار بازيكن بايد به جاي نتيجه روي اجراي بازي تمركز يابد.
امادگي ذهني در ورزش بيشتر شامل نگرش و طرز
تفكر مثبت است نگراني در باره شهرت و يا قدرت حريف باعث افت كيفيت تمركز و عملكرد
مان مي شود.